به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ آنچه که در حال حاضر در روابط چین و روسیه جریان دارد امری طبیعی و محصول جغرافیا و ظرفیت های بالای دو کشور است که برقراری یک رابطه در سطح بالا و همه جانبه را برای استفاده از این مزیت ها توجیه می نماید. چین و روسیه به جهت جمعیت و وسعت، به ترتیب در جهان دارای رتبه نخست هستند و دو هزار و ۷۰۰ مایل مرز مشترک دارند. با توجه به آمار رسمی، تولید ناخالص داخلی چین در سال 2021 به 114.4 تریلیون یوان (17.7 تریلیون دلار آمریکا) بوده است که با اتخاذ سیاست عملگرایانه فرصت های اقتصادی را با قدرت های جهانی از جمله روسیه با دارا بودن مزیت هایی در بخش انرژی پیگیری می نماید. بنابراین گسترش همکاریهای چین و روسیه امری طبیعی و در جهت استفاده از ظرفیت های یکدیگر برای پیشبرد منافع متقابل ارزیابی میشود.
گسترش این روابط، ابعاد مختلفی از همکاری های سیاسی، نظامی و امنیتی را شکل داده است. اهمیت و عمق روابط، در بیانات مقامات دو کشورها به خوبی نمایان است. وانگ یی، وزیر خارجه چین در نشست بیستمین سالگرد امضای قرارداد حسن همجواری، دوستی و همکاری بین روسیه و چین در سال 2021 اعلام کرد: «در 20 سال گذشته ، تحت هدایت این پیمان، روابط چین و روسیه در برابر خطرات و چالش های مختلف مقاومت کرده و به طور مداوم به سطح بالاتری رسیده است. ما باید اعتماد متقابل سیاسی و همکاری عملی را هر چه بیشتر تعمیق بخشیم، همکاری های راهبردی را تقویت کنیم و از یک نقطه شروع جدید تاریخی، یک فصل هیجان انگیزتر در روابط چین و روسیه را رقم بزنیم». همچنین ولادیمیر پوتین در این نشست، رئیس جمهور روسیه نیز در پیام ویدیویی شی جینپینگ رئیس جمهور چین را "دوست عزیز" خود خواند و اعلام کرد: « من این روابط را نمونهای از همکاری واقعی بین دولتها در قرن بیست و یکم در نظر میگیرم. هماهنگی نزدیک روسیه و چین در اقداماتشان در عرصه جهانی به همراه رویکرد مشترک مسئولانه برای حل مشکلات جهانی عامل مهم ثبات در روابط بینالمللی شدهاند.
نگاهی گذرا به سیر روابط چین و روسیه طی دو دهه اخیر مبین رشد همه جانبه این روابط در ابعاد مختلف میباشد. بعد از توافق دو کشور برای ارتقاء سطح روابط به "مشارکت استراتژیک هماهنگی" در سال 1996، امضاء پیمان "حسن همسایگی و همکاری دوستانه" در سال 2001 یکی از نقاط عطف روابط دو کشور در شروع قرن جدید بود. دو کشور طی دو دهه اخیر در بالاترین سطوح بصورت منظم رایزنی نموده و سطح بالائی از تفاهم در خصوص مسائل سیاسی دو جانبه و بین المللی را به نمایش گذاشته اند. در بخش اقتصادی همکاریهای تجاری دو کشور به استثنای مقاطعی کوتاه، همواره روندی افزایشی داشته؛ بگونه ای که حجم مبادلات تجاری آنها از 10 میلیارد دلار سال 2001 به 104 میلیارد دلار در سال 2020 رسیده است. ولادیمیر پوتین و شی جین پینگ روسای جمهور روسیه و چین در نشست ژوئن 2019 مسکو، رقم 200 میلیارد دلار را برای تجارت دو کشور تا سال 2024 هدف گذاری کردند.
بر اساس آمار اداره گمرک چین، گردش تجاری بین روسیه و چین با 35.8 درصد افزایش به رکورد 146.88 میلیارد دلار در سال 2021 رسید. صادرات به روسیه در 12 ماه سال گذشته با 33.8 درصد افزایش به حدود 67.56 میلیارد دلار رسید. واردات کالاها و خدمات روسیه با 37.5 درصد افزایش به 79.32 میلیارد دلار رسید. گردش مالی تجاری بین دو کشور در دسامبر 2021 با 11.5 درصد افزایش ماهانه به 16.44 میلیارد دلار رسید.
طبق آمار، پنج شریک اصلی صادرات روسیه در سال 2020 چین، هلند، بریتانیا، آلمان و بلاروس بوده اند. ارزش کل صادرات روسیه به شریک تجاری اصلی آن - چین، در سال 2020 به 49 میلیارد دلار ایالات متحده رسیده است.
همکاری در بخش انرژی یکی از حوزه های مهم روابط چین و روسیه محسوب می شود.. چین به عنوان بزرگترین مصرف کننده انرژی و روسیه به عنوان بزرگترین صادر کننده مجموعه نفت و گاز درجهان، قراردادهای بسیار مهمی را در این بخش امضاء کرده اند که سرنوشت دو کشور را بیش از پیش به هم پیوند زده است. در مجموع همکاری چین و روسیه در حوزه نفت و گاز، شامل خرید، مشارکت و سرمایه گذاری علاوه بر تامین نیازهای اقتصادی دو کشور، زمینههای همکاری آنها در بخش های دیگر را نیز تقویت نموده است.
یکی از مهمترین علل نزدیکی دو کشور را می توان در درک مشترک از تهدید یکجانبه گرایی ایالات متحده جستجو کرد. منافع ژئوپلیتیک و امنیتی روسیه، چین در منطقه خاورمیانه به ویژه در تمایل آنها به ایجاد توازن در برابر نفوذ غالب ایالات متحده که آن را مخرب می دانند، هم پوشانی دارد. ضمن اینکه چین یک قدرت نوظهور است که قصد دارد از طریق سرمایه گذاری ها و روابط تجاری دو جانبه با علاقه روزافزون به نفوذ اقتصادی در تمام مناطق جهان و آرزوی ایجاد روابط مناسب بین قدرت های بزرگ، نظم جهانی را به صورت یک نظم بین المللی چند قطبی شکل دهد. روسیه هم قدرتی است که پس از دوره ای زوال است که سعی دارد از توانایی های نظامی خارق العاده در کنار منابع طبیعی به عنوان ابزار اصلی دستیابی به موقعیت عالی قدرت استفاده کند.
ویژگی دیگر روابط چین و روسیه هماهنگی مواضع آنها در موضوعات مهم سیاسی و بین المللی است که رابطه این دو کشور را با سایر قدرت های جهانی متمایز می سازد. مخالفت با نظام آمریکایی لیبرال، مخالفت با تحریم های غرب به ویژه ایالات متحده علیه کشورها، مسئله کره شمالی، بحران سوریه، افغانستان، امنیت خلیج فارس، پرونده هسته ای ایران و موضوعات مهم بین المللی مانند خلع سلاح و غیره از جمله مواردی است که دو کشور دارای مواضع مشترک میباشند. در مورد نقش سازمانهای بین المللی به ویژه شورای امنیت سازمان ملل، مواضع دو کشور مبتنی بر تقویت این نهاد و مخالفت با یکجانبه گرایی ایالات متحده بوده است. در مواردی مانند بحران اوکراین و تایوان نیز دو کشور با رویکردهای محافظه کارانه به گونه ای عمل کرده اند که مشارکت راهبری دو کشور تضعیف نگردد؛ ضمن اینکه مواضع اخیر پکن در خصوص بحران اوکراین و اعلام مواضع پوتین که صراحتا تایوان را به عنوان بخش جدانشدنی چین اعلام کرده است؛ نشان از یک انتقاد شدید نسبت به حمایت های غرب از تایوان و اوکراین علیه منافع چین و روسیه دارد.
پیشرفت روابط سیاسی و اقتصادی بین مسکو و پکن بر بسیاری از موضوعات امنیتی و سیاسی بین المللی و تحولات منطقه ای تاتیرگذار بوده است. چین و روسیه در سالهای گذشته روابط دیپلماتیک و نظامی خود را تعمیق بخشیدهاند در عین حال روابط دو کشور با غرب نیز تیره تر و چالش برانگیزتر شده است. با وجود آنکه دو کشور به طور رسمی بخشی از یک ائتلاف نظامی نیستند اما سیاست نظامی و خارجی هر دو کشور در مخالفت با ایالات متحده و متحدین آن قرار دارد. روسیه و چین عضو چندین سازمان منطقهای و بینالمللی از جمله سازمان همکاری شانگهای هستند. اما با افزایش تنش بین ایالات متحده و چین و همچنین روسیه با ناتو روابط دو کشور به سمت و سوی نظامیشدن پیش خواهد رفت. مهمترین نمود همکارهای امنیتی دو کشور، مانور نظامی روسیه و چین بوده است که بهعنوان اولین گشت دریایی مشترک دو کشور در غرب اقیانوس آرام (پاسیفیک) در اکتبر 2021 صورت پذیرفت. وزارت دفاع روسیه هدف از این گشت مشترک را «نمایش پرچمهای دولتی روسیه و چین، حفظ صلح و ثبات در منطقه آسیا و اقیانوسیه و همچنین حفاظت از تاسیسات فعالیتهای اقتصادی دریایی هر دو کشور» اعلام کرد.
اگرچه در سال های گذشته ،روابط میان چین و روسیه، در قالب همکاری محدود یا شراکتی موقت و مصلحتی درک شده است اما اخیرا به نظر میرسد که این روابط در حال تغییر شکل و تبدیل به مناسبات پایدارتر و راهبردیتر است که تقریبا به عنوان یک شبه ائتلاف عمل میکند. ادامه این روند نشان می دهد چین و روسیه به دلیل تعارض منافعی که با بلوک غرب بویژه مقابله با یکجانبهگرایی ایالات متحده دنبال میکنند، بتوانند بلوک شرق را با حمایت دولت های مستقل نظیر ایران تشکیل دهند، اما این مسئله تابع اتفاقات و واقعیتهایی است که با تحولات جهانی و منطقه ای تعریف خواهد شد. با توجه به وقوع بحران اوکراین باید دید چین به عنوان یکی از بازیگران اصلی صحنه بین المللی، چه نقشی را ایفا خواهد نمود.
گزارش تحلیلی از بهار اخوان - دکترای روابط بین الملل
